Stabilny i przejrzysty budżet pod kontrolą obywateli. Plan naprawy finansów publicznych

„Stabilny i przejrzysty budżet pod kontrolą obywateli. Plan naprawy finansów
publicznych” to policy paper przygotowany przez Sławomira Dudka i Ludwika
Koteckiego, w partnerstwie trzech organizacji pozarządowych: Instytutu Finansów
Publicznych, Instytutu Odpowiedzialnych Finansów oraz pomysłodawcy projektu
Fundacji Przyjazny Kraj zawierający 25 rekomendacji dla nowego rządu mających na
celu trwałe uzdrowienie systemu finansów publicznych.

Autorzy policy paper – dr Sławomir Dudek prezes i główny ekonomista Instytutu
Finansów Publicznych i Ludwik Kotecki, dyrektor Instytutu Odpowiedzialnych
Finansów i członek Rady Polityki Pieniężnej – diagnozując stan finansów publicznych
podkreślają, że nowe kierownictwo resortu finansów powinno dokonać
szczegółowego audytu stanu finansów w celu określenia bilansu otwarcia i ustalenia
jakie są zobowiązania i faktyczny deficyt w funduszach nie ujętych w ustawie
budżetowej, a także zaktualizować dochody i wydatki łącznie. Od 2024 r. Polska będzie
objęta procedurą nadmiernego deficytu i w maju lub czerwcu 2024 r. Komisja
Europejska wyda wobec Polski zalecenia w zakresie tempa dostosowania fiskalnego,
czyli ograniczenia wydatków. Nie ułatwi to działań na rzecz stymulacji wzrostu
gospodarczego. W takich warunkach przyjdzie reformować cały złożony system
finansów publicznych.
Audyt powinien zawierać również analizę finansów publicznych jako systemu.
Naprawy systemu nie można odwlekać, ponieważ w ostatnich latach mieliśmy do
czynienia z rażącym naruszeniem wielu kardynalnych zasad finansów publicznych, w
szczególności budżet państwa przestał być podstawowym dokumentem planowania,
co jest sprzeczne z art. 219 Konstytucji. Ponadto w 2024 r. musimy wdrożyć do ustawy
o finansach publicznych nowe regulacje unijne w zakresie ram zarządzania
budżetowego. Dodatkowo do końca I kwartału 2025 Polska musi spełnić dwa kamienie
milowe KPO dotyczące reformy systemu budżetowego i przeglądu reguły wydatkowej.

Kryzys systemu finansów publicznych
Autorzy policy paper uważają, że mamy do czynienia z poważnym kryzysem systemu
finansów publicznych, a skala ich nieprzejrzystości osiągnęła zatrważające rozmiary.
Co czwarta złotówka zadłużenia została pożyczona w funduszach realizujących wydatki
poza ustawą budżetową, poza kontrolą Parlamentu, w sposób sprzeczny z zasadami
demokratycznego państwa prawa. Sejm oceniając wykonanie budżetu za 2022 rok
otrzymał sprawozdanie zawierające zaledwie 12% całości deficytu budżetowego.
„Szara strefa” budżetu w deficycie wyniosła 88%. Ten budżet nie przeszedł audytu
Najwyższej Izby Kontroli, nie dostał pozytywnej opinii w przedmiocie absolutorium.
Polski podatnik zapłaci za zadłużenie w funduszach poza ustawą budżetową
kilkanaście miliardów dodatkowych odsetek w porównaniu do skarbowych papierów
wartościowych – to ogromna niegospodarność.
„Likwidacja funduszy i programów przy Banku Gospodarstwa Krajowego i w Polskim
Funduszu Rozwoju i odpowiednie dostosowanie procesu budżetowego wymaga kilku
miesięcy prac. Jednak mimo wszystko w ustawie budżetowej na 2024 r. należy unikać
emitowania nowego, droższego długu w tych funduszach, bo spowoduje to dalszą
niegospodarność. Należy także ujawnić i opublikować plany finansowe tych funduszy
(zwiększenie transparentności finansów państwa). Należy też zaniechać rozdawania
obligacji skarbowych zamiast dotacji” – uważa dr Sławomir Dudek. I dodaje: „W
mętnej wodzie istotnie rośnie ryzyko występowania mechanizmów korupcjogennych,
to m.in. dowolność postępowania, konflikt interesów, brak jawności postępowania
oraz słabość lub brak kontroli. Do tego dochodzi upolitycznienie podziału środków
publicznych i utrata zaufania społecznego do państwa”.
Opinia publiczna w Polsce nie jest w stanie ocenić rzeczywistej sytuacji finansów
państwa. Mamy kilka definicji długu publicznego, a deficyt budżetowy w szczytowym
momencie był zaniżony ponad ośmiokrotnie. Takich sposobów na nieprecyzyjne
pokazywanie deficytu lub długu, które autorzy policy paper nazywają „trikami” jest
więcej”. Do najbardziej szkodliwych „trików” należą fundusze pozabudżetowe przy
BGK i PFR, z Funduszem Przeciwdziałania COVID-19 na czele. Liczba funduszy i
programów przy BGK rosła w ostatnich latach w tempie wykładniczym i obecnie jest
ich już ponad 20. Według zgodnej opinii wielu ekonomistów i prawników jest to
sprzeczne z Konstytucją. Art. 219 Konstytucji jest w tym zakresie jednoznaczny
i stanowi: „Sejm uchwala budżet państwa na rok budżetowy w formie ustawy
budżetowej”. A precyzuje to Art. 109 Ustawy o finansach Publicznych: „Ustawa
budżetowa jest podstawą gospodarki finansowej państwa w danym roku
budżetowym”.

Niekonsekwencje i brak egzekwowania reguł
Ważnym bezpiecznikiem systemu finansów publicznych w Polsce jest Stabilizująca
Reguła Wydatkowa. Niestety, według autorów policy paper, wymaga ona reanimacji.
“O tym jak bardzo reguła, nawet najlepiej przemyślana i skonstruowana, mająca
pożądane właściwości (np. działanie antycykliczne) może ‘uwierać’, najlepiej świadczy
częstość zmian polskiej stabilizującej reguły wydatkowej w ostatnich latach.
Doświadczenia ostatnich lat pozwalają wyciągnąć dwa główne wnioski. Z jednej strony
należy przypuszczać, że mimo różnych sposobów obchodzenia reguły, różnych tricków,
czy jej legislacyjnego rozmontowywania, nie pozwalała ona na nieograniczone
zadłużanie się (dlatego „uwierała”), dzięki czemu dług publiczny nie przekroczył 60%
PKB. Dzięki regule wydatkowej mieliśmy pewne bufory na działania stabilizacyjne w
czasie kryzysu COVID-19. Z drugiej strony, konieczne jest wzmocnienie stosowania
reguły poprzez jej uszczelnienie oraz wyeliminowanie sposobów jej omijania.
Oczywiście nie ma idealnych reguł. Trzeba ciągle monitorować ich działanie i je
udoskonalać. Jednym z Kamieni Milowych KPO (A4G) jest przegląd reguły wydatkowej
właśnie w celu jej uszczelnienia. Nie zmarnujmy tej okazji do wzmocnienia i
udoskonalenia SRW” – mówi Ludwik Kotecki.
Brak jasnych, jednolitych, konsekwentnie przestrzeganych reguł jest również jednym
z poważniejszych zarzutów w odniesieniu do trybu ustanawiania podatków, które są
skomplikowane i podlegają niejednoznacznej interpretacji. Nie istnieje nawet
kompletny rejestr danin publicznych. Do pogmatwania sytuacji przyczynił się znacząco
tzw. Polski Ład – niedopracowany pakiet zmian, który wymagał kilkukrotnej
nowelizacji w ciągu jednego roku. Tymczasem pewność i stabilność systemu
podatkowego to podstawa zaufania do państwa. To warunek bezpiecznego
planowania działalności gospodarczej. W ostatnich latach jakby zapomniano
o podstawowych zasadach, takich jak ta, że przy ustanawianiu prawa należy dać
podatnikom czas na przygotowanie się na nową sytuację lub ta, że państwo nie może
odbierać praw nabytych, a niekorzystne dla podatników zmiany muszą być
wprowadzane z odpowiednim wyprzedzeniem przed końcem roku poprzedzającego
wejście w życie zmian.

25 rekomendacji naprawy finansów publicznych
1. Pierwszym i fundamentalnym krokiem w naprawie finansów publicznych jest przywrócenie
praworządności w tym obszarze. Należy podjąć działania przywracające
konstytucyjną rangę ustawy budżetowej, jej podstawy charakter w planowaniu, monitorowaniu
i sprawozdawaniu finansów publicznych, tj. zgodność planowania budżetowego
z art. 219 Konstytucji. Wymaga to następujących działań:
A. Przygotowanie Białej księgi stanu finansów publicznych w Polsce, która będzie
obejmowała oprócz oceny stanu finansów publicznych w rozumieniu poziomu deficytu,
długu i innych parametrów budżetowych, również audyt przejrzystości, jawności i
integralności finansów publicznych i zgodności finansów publicznych z art. 33 ustawy
o finansach publicznych i zasadami przejrzystości finansów publicznych Międzynarodowego
Funduszu Walutowego (MFW).
B. Do ustawy o finansach publicznych należy wpisać obowiązek regularnego, cyklicznego
sprawozdania Ministra Finansów lub Rady Fiskalnej, której powstanie rekomendujemy
w pkt. 2 w zakresie stanu przejrzystości finansów publicznych.
C. Włączenia do ustawy budżetowej wszystkich nowych wydatków, które dotychczas
były realizowane poprzez fundusze przy Banku Gospodarstwa Krajowego i w ramach
programów realizowanych przez Polski Fundusz Rozwoju.
a. W uzasadnionych i szczególnych przypadkach (zamiast włączenia wydatków
do budżetu – pkt. b) możliwe jest przekształcenie niektórych funduszy przy BGK, które
realizują wydatki publiczne, w państwowe fundusze celowe lub inne jednostki organizacyjne
sektora finansów publicznych w rozumieniu ustawy o finansach publicznych.
Do momentu przekształcenia funduszy BGK należy publikować ich plany finansowe
i ich comiesięczne sprawozdania z realizacji wydatków. Plany finansowe tych
funduszy muszą być dołączone do ustawy budżetowej.
b. Ewentualnie przy BGK mogą funkcjonować jedynie fundusze, które nie generują
wydatków, a służą do obsługi instrumentów pożyczkowych (np. Fundusz Kredytów
Studenckich). Wtedy takie fundusze należy włączyć pod rygory ustawy o finansach
publicznych (ufp) jako nowy rodzaj podmiotu (w art. 9 ufp). Fundusze, które pozostaną
przy BGK muszą w pełni podlegać rygorom i procedurom z ustawy o finansach
publicznych. Ewentualne fundusze przy BGK i PFR nie mogą emitować własnego
zadłużania, które jest droższe w obsłudze niż dług Skarbu Państwa, a więc jest to niegospodarność.
c. Wprowadzenie silnych ograniczeń rozpraszania zaciągania zobowiązań poza
Skarb Państwa w przypadku podsektora centralnego sektora finansów publicznych
(zaciąganie zobowiązań przez inne jednostki (np. BGK i PFR) oznacza wyższe koszty).
D. Dotychczas zaciągnięte zobowiązania PFR i BGK należy pozostawić w biernym zarządzaniu
w tych instytucjach aż do wykupu. Należy utworzyć tymczasowy fundusz
pomostowy (Fundusz Restrukturyzacji Zadłużenia BGK i PFR), który będzie obsługiwał
ten dług aż do zapadalności. Fundusz ten będzie zasilany środkami budżetowymi.
Wykup będzie następował stopniowo na podstawie emisji skarbowych papierów
wartościowych (SPW). Oznacza to stopniowe wygasanie różnicy podmiotowej między
długiem publicznym według metodologii krajowej i metodologii unijnej. Proces ten
będzie trwał do 2045 r. aż do zapadalności wszystkich obligacji PFR i BGK
E. Docelowo w krajowych regułach fiskalnych należy stosować unijną definicję długu
publicznego. Należy dążyć (jeśli to konieczne w sposób stopniowy) do ujednolicenia
definicji długu publicznego wszędzie tam, gdzie nie ma silnych, jednoznacznych powodów
by nie stosować unijnej definicji długu publicznego i deficytu.
2. Po przeprowadzeniu analizy różnych modeli rad fiskalnych (RF) projekt powołujący
polską RF w kształcie zgodnym z prawem krajowym i unijnym, maksymalizując jej
użyteczność w prowadzeniu krajowej polityki budżetowej i zabezpieczając jej apolityczność
i niezależność powinien być przyjęty i wprowadzany w życie. Proces tworzenia
koncepcji i przepisów tworzących RF powinien być otwarty, transparentny i skonsultowany
z partnerami społecznymi i organizacjami pozarządowymi.
3. Konieczne jest wdrożenie efektywnego planowania wieloletniego, z kompletnym
procesem konsultacji i dyskusji nad tym dokumentem.
4. Należy przeprowadzić przegląd stabilizującej reguły wydatkowej, dostosowanie
jej kształtu do reformy unijnych ram fiskalnych, uszczelnienie możliwości jej omijania
i wzmocnienie jej egzekwowalności. Będzie to jednocześnie spełnienie kamienia
milowego KPO (A4G).
5. Należy dokonać przeglądu i analizy spójności procedur ostrożnościowych i sanacyjnych
po przekroczeniu przez państwowy dług publiczny (PDP) według metodologii
krajowej progu 55% i 60% PKB z mechanizmem dostosowania fiskalnego przewidzianym
w stabilizującej regule wydatkowej oraz w przepisach europejskich. Wyniki przeglądów
rekomendowanych w niniejszym i poprzednim punkcie (4 i 5) należy implementować
w zmianie ustawy o finansach publicznych.
6. Należy zaniechać i zakazać stosowania mechanizmów służących zaniżaniu deficytu
budżetu państwa i służących omijaniu stabilizującej reguły wydatkowej (SRW), m.in.
poprzez:
A. wyeliminowanie procederu przekazywania SPW (skarbowe papiery wartościowe)
zamiast dotacji służących zaniżaniu deficytu i omijania SRW.
B. wyeliminowanie pożyczek z budżetu państwa czy Funduszu Rezerwy Demograficznej
zamiast dotacji służących zaniżaniu deficytu i omijania SRW lub traktowanie ich
jak wydatek budżetu państwa objęty regułą wydatkową.
C. uszczelnienie stabilizującej reguły wydatkowej (rekomendowanej w pkt. 4), tak aby
obejmowała co do zasady wszystkie transakcje wydatkowe w rozumieniu metodologii
europejskiej.
D. uszczelnienie zakresu dochodów w regule wydatkowej, tzw. dochodów dyskrecjonalnych
(obecnie w tym zakresie jest luka, która pozwala na sztuczne zwiększanie limitu
wydatkowego.
E. wprowadzenie wymogu akceptacji zmian w regułach fiskalnych przez 2/3 parlamentu,
docelowo wpisanie wymogu posiadania reguły wydatkowej do Konstytucji.
F. oparcie klauzul wyjścia z reguł fiskalnych na stanach nadzwyczajnych określonych
w Konstytucji, także wpisanie stanu epidemii do Konstytucji.
7. Wzmocnienie i zwiększenie zakresu konsultacji społecznych:
A. dostosowanie przepisów procesu budżetowego tak aby był obowiązek konsultacji
z Radą Dialogu Społecznego (RDS) nowelizacji ustaw budżetowych (obecnie nowelizacja
budżetu która jest w istocie nowym budżetem nie jest konsultowana z RDS).
B. wprowadzenie zapisów mówiących o obowiązku konsultowania z RDS Strategii zarządzania
długiem publicznym.
C. projekt ustawy budżetowej powinien podlegać rządowemu procesowi legislacyjnemu
(obecnie projekt ustawy budżetowej jest zwolniony z tego procesu co łamie zasady
legislacji dla najważniejszego aktu prawnego w dziedzinie finansów). W rezultacie
instytucje pozarządowe nie uczestniczą w procesie konsultacji.
8. Rozszerzenie obowiązków informacyjnych prezentowanych w uzasadnieniu do
ustawy budżetowej oraz w strategii zrządzania długiem. Zwiększenie i usystematyzowanie
obowiązków informacyjnych w zakresie sprawozdawczości z wykonania ustawy
budżetowej:
A. obowiązek omówienia wszystkich zmian systemowych i czynników wpływających
na prognozę dochodów budżetu państwa w roku bazowym (tzw. planowane wykonanie)
i na kolejny rok budżetowy. Dobrym przykładem jest tegoroczna sytuacja dotycząca
VAT na żywność. Odchodzący rząd nie wymienił tego w opisie prognozy, mimo
że przyjęto powrót stawek na żywność. Można to ocenić jako intencjonalną, przedwyborczą
zagrywkę noszącą znamiona manipulacji. Wszystkie kluczowe liczby powinny
być opatrzone komentarzem, wyjaśniającym ich znaczenie.
B. zakres prezentowanych danych w strategii zarządzania długiem powinien być rozszerzony
o wszystkie podstawowe agregaty finansów publicznych, deficyt budżetu
państwa, deficyt sektora finansów publicznych, kwotę wydatków SRW, dochody i wydatki
budżetu sektora finansów publicznych, koszty obsługi długu według metodologii
krajowej i unijnej.
C. zakres informacyjny strategii zarządzania długiem musi być określony w ufp.
D. wprowadzenie obowiązku publikowania w ustawie budżetowej szczegółowych informacji
o stosowaniu reguły wydatkowej obowiązek szczegółowego rozliczenia SRW,
publikacja pełnego schematu, który zawsze jest przygotowywany w celu rozliczenia
reguły. Ten schemat należy publicznie prezentować w ustawie budżetowej.
E. prezentacja sektora finansów publicznych (docelowo sektora instytucji rządowych i
samorządowych) według szczegółowości identycznej jak w wieloletnim planie finansów
państwa. Prezentacja w uzasadnieniu do ustawy budżetowej tablicy przejścia z
metodologii krajowej do metodologii ESA (ang. European System of Accounts) tak jak
w tablicy notyfikacyjnej do Eurostat-u.
F. regularne publikowanie szacunkowych danych budżetowych do 15 dnia następnego
miesiąca.
G. poszerzenie zakresu danych prezentowych w tzw. szacunkowym wykonaniu ustawy
budżetowej o szczegółowe rozbicie na poszczególne podatki.
H. wydatki na obronę narodową, w części inwestycyjnej powyżej ustalonego benchmarku,
według nowych przepisów europejskich dotyczących procedury nadmiernego
deficytu (EDP) będą specjalnie traktowane w ocenie stanu finansów publicznych. W
związku z powyższym konieczne jest osobne raportowanie wykonania i prognoz wydatków
zbrojeniowych, zarówno według metodologii kasowej, jaki według europejskiej
metodologii memoriałowej, w rozbiciu co najmniej na wydatki inwestycje i pozostałe.
Sprawozdanie dotyczące finansów publicznych powinny być poszerzone o
ten zakres danych.
I. jedna, kompleksowa baza danych o finansach publicznych: obowiązek publikacji na
stronie internetowej Ministerstwa Finansów wszystkich planów finansowych i sprawozdań
jednostek objętych regułą wydatkową.
9. Zmiana akcentu w ustawie budżetowej na deficyt sektora finansów publicznych,
deficyt całego budżetu centralnego (wraz z funduszami, agencjami i innymi jednostkami)
oraz deficyt podsektora ubezpieczeń społecznych. Zmiana nazwy „deficyt budżetu
państwa” na „deficyt rządowy” lub „deficyt sektora centralnego” aby wyeliminować
możliwość manipulacji semantycznej stosowanej przez poprzedni rząd.
10. Należy uaktualnić założenia reformy systemu budżetowego (RSB), uwzględnić
odpowiednie rekomendacje zawarte w niniejszym policy paper i wdrożyć reformę po
uprzednich konsultacjach społecznych. Reforma RSB stanowi realizację kamienia milowego
KPO (A2G). Cele szczegółowe RSB obejmują:
A. wprowadzenie średniookresowych ram budżetowych (ŚRB) oraz integrację procesów
planowania wieloletniego i rocznego,
B. wprowadzenie nowej klasyfikacji budżetowej,
C. uporządkowanie systemów zbierania danych (sprawozdawczości budżetowej oraz
sprawozdawczości finansowej),
D. instytucjonalizację i włączenie do procesu budżetowego przeglądów wydatków
oraz innych instrumentów wspierających efektywność wydatkowania środków publicznych.
11. Wprowadzenie przepisów, które w sytuacji stanu nadzwyczajnego umożliwiają
elastyczną nowelizację budżetu w uproszczonym i przyspieszonym trybie. Konieczne
jest wprowadzenie rozwiązań zarządzania kryzysowego budżetem w sytuacjach nadzwyczajnych.
12. Utworzenie publicznego rejestru jednostek sektora finansów publicznych z informacjami
finansowymi o strukturze wydatków, tym o zatrudnieniu i wynagrodzeniach.
13. Utworzenie rejestru danin publicznych, który będzie pokazywał listę wszystkich
składek, podatków, danin, opłat, odpisów, które zgodnie z metodologią europejską
są zaliczane do kategorii „podatki i składki”. Uniemożliwi to kreatywną narrację polityków
w celu ukrycia wprowadzania nowych lub zwiększania istniejących podatków i
składek pt. „danina to nie podatek”.
14. Przyspieszenie uruchomienia centralnego rejestru umów sektora finansów publicznych.
Taki rejestr miał być wprowadzony w styczniu 2024 r., jednak po raz kolejny
parlament przesunął datę jego wdrożenia, tym razem aż do 2026 r. Samorządy od
1 stycznia 2025 r., a pozostałe jednostki, w tym ministerstwa od połowy 2024 r.
15. Przegląd i analiza zasadności istnienia tak dużej liczby państwowych funduszy celowych,
agencji wykonawczych, państwowych osób prawnych oraz instytucji gospodarki
budżetowej. Regularny, cykliczny obowiązek ewaluacji sensowności istnienia
wydzielonych funduszy celowych, agencji wykonawczych i innych jednostek sektora
finansów publicznych. Podobnie konieczny jest przegląd i analiza zasadności istnienia
tak dużej liczby pełnomocników rządu, pełnomocników ministrów i prezesa rady ministrów.
Konieczna jest analiza, dlaczego zadania pełnomocników nie mogą być realizowane
przez resorty. W efekcie powinno dojść do zmniejszenie liczby pełnomocników
do niezbędnego minimum, powoływania czasowo pełnomocników wymagające
ewentualnie ponownej decyzji i oceny zasadności ich istnienia. Istotne są także jednolite
i przejrzyste zasady regularnego sprawozdawania z działań pełnomocników.
16. Przywrócenie i wzmocnienie znaczenia Ocenie skutków regulacji (OSR) oraz regularny,
cykliczny obowiązek ewaluacji programów rządowych (np. „Czyste powietrze”).
Konieczne jest też usystematyzowanie zasad tworzenia programów rządowych.
17. Audyt funkcjonowania instytucji Rzecznika Dyscypliny Finansów Publicznych w
ostatnich latach: czy nie nastąpiło zaniechanie lub niedopełnienie obowiązków w
kwestii przejrzystości finansów publicznych. Należy też zaproponować rozwiązania
wzmacniające niezależność instytucji rzecznika, a z drugiej strony jego odpowiedzialności.
18. Ministerstwo Finansów powinno stworzyć kodeks zasad komunikacji z obywatelami
i rynkiem finansowym. Sytuacja w obszarze kształtowania polityki pieniężnej pokazuje
jak ważna jest rola właściwej komunikacji:
A. regularne otwarte spotkania z ekonomistami rynkowymi i ekonomistami z niezależnych
think-tanków.
B. pre-konsultacje otwarte na zasadzie seminariów dyskusyjnych dla ważnych, istotnych
generujących duże koszty projektów zmian legislacyjnych.
19. Czarna księga tworzenia prawa podatkowego: przygotowanie audytu procesu powstawania
podatkowego „Polskiego Ładu” w celu diagnozy błędów i wypracowania
rekomendacji. Opracowanie i wdrożenie kodeksu / umowy społecznej tworzenia prawa
podatkowego (pre-konsultacje, długi proces konsultacji, vacatio legis, inne).
20. Wzmocnienie zasady pewności opodatkowania poprzez wprowadzenie gwarancji,
że przepisy pozaustawowe nie będą zmieniać treści ustawy podatkowej, zakaz retroaktywności
przepisów, ochronę praw nabytych, jawność polegającą na obowiązku
publikacji prawa podatkowego we właściwym dzienniku promulgacyjnym oraz związaną
z jawnością zasadę vacatio legis, która po wprowadzeniu nowych regulacji winna
dać podatnikowi czas na przystosowanie się do nowej rzeczywistości podatkowej i
bezpieczne podjęcie decyzji dotyczących dalszego postępowania.
21. Wprowadzenie zasad zmian w systemie podatkowo-składkowym, które ograniczałaby
częstość zmian w podatkach (minimalne vacatio legis) oraz wymuszały odpowiednio
długi i rzetelny proces konsultacji. Konieczna jest też regularna ewaluacja
systemu podatkowego w kontekście przejrzystości i skomplikowania.
22. Usunięcie wad mechanizmu wyrównawczego (tzw. Janosikowego) stwierdzonych
m.in. przez Trybunał Konstytucyjny w postanowieniu sygnalizacyjnym 2013 r.: selektywny
dobór kryteriów predestynujących dane JST do wpłat, zaniżona liczba mieszkańców
dużych miast, nadmierny poziom wpłat istotnie ograniczający poziom dochodów
własnych, pominięcie aspektu kosztów realizacji zadań.
23. Przygotowanie i wdrożenie nowej ustawy o dochodach samorządowych uwzględniającej
m.in. wyrównywanie dochodów w oparciu o odmienne koszty jednostkowe
usług publicznych w różnych samorządach, subwencję ekologiczną. Celem nadrzędnym
jest: stabilność, przewidywalność i adekwatność finansów samorządów w celu
zapewnienie odpowiedniej jakości usług publicznych.
24. Rekompensata dla JST skutków zmian podatkowych z lat 2019-2022 i wprowadzenie
rozwiązań systemowych zabezpieczających JST przez skutkami ewentualnych
przyszłych zmian prawnych.
25. Otwarty i przejrzysty budżet samorządu. Wspieranie i inicjowanie działań zwiększających
przejrzystość, demokratyczną kontrolę, otwartość i partycypację obywatelską
w kształtowaniu lokalnych budżetów. O ile problemy w zakresie przejrzystości finansów
publicznych na poziomie centralnym są ujawniane i szeroko opisane, to na
poziomie lokalnym taka kontrola i presja społeczna nie istnieje lub jest dużo słabsza.
Dlatego wraz z decentralizacją równolegle należy wspierać proces zwiększenia przejrzystości
finansów lokalnych i większego zainteresowania lokalnych społeczności finansami
swojego samorządu.

Do pobrania:

Stabilny i przejrzysty budżet pod kontrolą obywateli. Plan naprawy finansów publicznych