Od dziś wszystkie jednostki sektora finansów publicznych mają obowiązek ujawniać informacje o zawieranych umowach w jednym miejscu. Ministerstwa, urzędy, samorządy, szkoły, szpitale – bez wyjątków i bez progu kwotowego.
Centralny Rejestr Umów (CRU) jest dostępny bezpłatnie, bez logowania, bez konieczności składania wniosków o informację publiczną na stronie https://rejestrumow.gov.pl/
97% Polaków i Polek chce jawności wydatków publicznych
97% Polaków i Polek chce jawności wydatków publicznych. 93% uważa, że przejrzystość umów zwiększa zaufanie do władz samorządowych. Poparcie dla jawności jest ponadpolityczne; dotyczy wszystkich grup społecznych, niezależnie od preferencji wyborczych.
– Przejrzystość działania instytucji publicznych stanowi fundament nowoczesnej demokracji. W erze cyfrowej transformacji obywatele oczekują nie tylko dostępu do informacji o funkcjonowaniu państwa, ale również możliwości aktywnego uczestnictwa w procesach decyzyjnych oraz kontroli nad sposobem wydatkowania środków publicznych – Robert Kowalski, ekspert Instytutu Finansów Publicznych.
Łatwiejszy dostęp do informacji dla obywateli
Do tej pory sprawdzenie, na co przeznaczane są pieniądze publiczne wymagało składania wniosków o informację publiczną i czekania na odpowiedź. Teraz wystarczy wpisać nazwę lub identyfikator instytucji w wyszukiwarce rejestru.
– Jako obywatele otrzymujemy właśnie potężne narzędzie monitoringu. Z perspektywy finansów publicznych to przejście od okazjonalnej kontroli do stałego, społecznego audytu. Świadomość urzędników, że każda umowa jest teraz w zasięgu jednego kliknięcia radykalnie zwiększy dyscyplinę przy wydawaniu każdej złotówki. Zyskujemy jedno, scentralizowane źródło wiedzy, które pozwala w prosty sposób prześledzić prawie wszystkie wydatki publiczne – Kacper Wojda, młodszy ekonomista – Instytut Finansów Publicznych
Próg, który mógł zablokować jawność
Pierwotnie planowany był próg 10 000 zł, poniżej którego umowy nie musiałyby być ujawniane, a ponad 70% umów w samorządach ma wartość właśnie poniżej tej kwoty.
W praktyce oznaczałoby to wyłączenie większości wydatków spod kontroli społecznej.
W 2025 roku IFP i Sieć Obywatelska Watchdog Polska zainicjowały apel 48 organizacji społecznych do Premiera o zniesienie ww. progu.
To jedna z najszerzej zakrojonych akcji rzeczniczych na rzecz jawności finansów publicznych w ostatnich latach. Ponad 1 500 obywateli podpisało petycję w tej sprawie, a próg publikacji ostatecznie zniesiono.
Rejestr ruszył. Teraz liczy się jakość danych
– Architektura systemu została już zaprojektowana, jednak o jego realnej użyteczności zdecyduje faktyczny sposób udostępnienia danych. Skuteczność rejestru należy mierzyć nie samą publikacją informacji na stronach rządowych, lecz ich dostępnością do automatycznego przetwarzania, z wykorzystaniem nowoczesnych, powszechnie dostępnych narzędzi cyfrowych – piszą Fundacja Instytut Finansów Publicznych i Sieć Obywatelska Watchdog Polska
IFP i Sieć Obywatelska Watchdog Polska – które współtworzyła koalicję na rzecz CRU bez progu – będą wspólnie śledzić, czy dane w rejestrze są kompletne i dostępne do automatycznego przetwarzania.
Więcej o projekcie #TAKdlaCRU: www.ifp.org.pl/projekt_IFP/takdlacru/
